Άρθρο Γνώμης - Γιατί ένα καλό βιβλίο είναι δώρο ζωής για ένα παιδί;

Ανάμεσα στην τεχνητή νοημοσύνη, την εύκολη ανάγνωση και τον καταιγισμό ερεθισμάτων, η ποιοτική παιδική λογοτεχνία παραμένει θεμέλιο για τη σκέψη, τη γλώσσα και τον εσωτερικό κόσμο των παιδιών.

Από την Αναστασία Κουμούλα, Παιδοψυχίατρο και Διευθύντρια της Πρωτοβουλίας για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων.

Γιατί να αγοράσω ένα καλό βιβλίο στο παιδί μου; Γιατί να το ενθαρρύνω να το διαβάσει; Η ερώτηση αυτή μου προέκυψε μετά από δύο πρόσφατες αναρτήσεις που διάβασα στα κοινωνικά δίκτυα την περίοδο των γιορτών.
Η πρώτη ήταν του Yuval Noah Harari, ο οποίος έγραψε ότι υπάρχει 50% πιθανότητα το επόμενο βιβλίο του να είναι και το τελευταίο, καθώς δεν μπορεί να ανταγωνιστεί την τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ).
Η δεύτερη ήταν της συγγραφέως Εύας Στάμου, σχετικά με την παραλογοτεχνία και το πώς αυτή θα μπορούσε να ιδωθεί ως «βαρβιτουρικό της σκέψης».

Πράγματι, η τεχνητή νοημοσύνη φαίνεται να μπορεί να παράγει άρτια κείμενα: ορθογραφημένα, με σωστό συντακτικό και συνοχή. Οι περισσότεροι από εμάς τη χρησιμοποιούμε ήδη για να διορθώσουμε, να βελτιώσουμε ή να μεταφράσουμε τις δικές μας ιδέες, όταν φυσικά έχουμε κάτι να πούμε. Ακόμη και η επιμέλεια των βιβλίων φαίνεται ότι περνά πλέον, σε μεγάλο βαθμό, μέσα από εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης.

Μπορεί όμως η ΑΙ να παραγάγει ιδέες με προσωπικό στίγμα; Να δημιουργήσει θεωρία, να εκφράσει βιώματα, να αποδώσει την πολυπλοκότητα των ανθρώπινων συναισθημάτων;

Η ΑΙ μπορεί να συνδυάζει έννοιες, να εντοπίζει μοτίβα, να προτείνει ερμηνείες. Όμως αυτές δεν προκύπτουν από συγκρούσεις, υπαρξιακά ερωτήματα ή βιωμένη εμπειρία — τουλάχιστον όχι στο σημερινό της στάδιο. Παρέχει συχνά έτοιμες και εύκολες απαντήσεις. Μιμείται την εμπειρία, αλλά δεν έχει σώμα που πονά, δεν βιώνει αγωνία, απώλεια ή αδιέξοδο.
Ελπίζουμε ότι ο Harari δεν το εννοεί κυριολεκτικά, αλλά το διατυπώνει ως προειδοποίηση.

Κινδυνεύει λοιπόν το βιβλίο από την τεχνολογία; Και, τελικά, διαβάζουν βιβλία οι σημερινοί άνθρωποι;

Είναι γεγονός ότι η καθημερινότητά μας κυριαρχείται από τεχνολογικά μέσα — τόσο στην εργασία όσο και στην ψυχαγωγία. Το συνεχές σκρολάρισμα, η ταχύτατη εναλλαγή θεμάτων (μια συνταγή, ένα επιστημονικό άρθρο, μια διαφήμιση, μια βιβλιοκριτική, μια ανάρτηση φίλου από τις διακοπές) προσφέρει συνεχή μικρά ντοπαμινεργικά ερεθίσματα, που κρατούν τον εγκέφαλο σε κατάσταση διαρκούς αναζήτησης.
Έτσι, ο εγκέφαλός μας εκπαιδεύεται στην κατακερματισμένη, βραχύχρονη προσοχή. Το βιβλίο, αντίθετα, απαιτεί ουσιαστική συγκέντρωση και παρατεταμένη, ενεργητική προσοχή.

Έχει σημασία, όμως, το τι διαβάζει κανείς;

Η Εύα Στάμου αναφέρει έρευνα του ΟΣΔΕΛ (Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου), σύμφωνα με την οποία σχεδόν όλα τα βιβλία μυθοπλασίας που επιλέχθηκαν από ενήλικες τα έτη 2023–2024 ανήκουν στην κατηγορία της παραλογοτεχνίας.
Αυτή η χαμηλής ποιότητας λογοτεχνία προσφέρει άμεση ευχαρίστηση, χαλάρωση και ψυχολογική ανακούφιση, «με ένα άρλεκιν ξεχνιέμαι», όπως έλεγε μια παλιά διαφήμιση ρομαντικών ιστοριών. Και αυτός ακριβώς είναι ο στόχος: να μην προκαλεί σκέψη, να μην εγείρει ενοχλητικά συναισθήματα, να προσφέρει τη φαντασίωση της ευεξίας σε έναν κόσμο εξιδανικευμένο, χωρίς πραγματικές συγκρούσεις. Όλα είναι εύκολα, οι δυσκολίες επιλύονται γρήγορα και το τέλος είναι σχεδόν πάντα ευτυχισμένο.

Τι αξία έχει, λοιπόν, ένα καλό λογοτεχνικό βιβλίο;

Ένα καλό λογοτεχνικό βιβλίο καλλιεργεί τη σκέψη. Δεν προσφέρει έτοιμες απαντήσεις. Επενδύει τις εμπειρίες με λόγο, χρησιμοποιεί μια εκλεπτυσμένη και πολυσήμαντη γλώσσα για να αποδώσει το βίωμα. Αποφεύγει τις εύκολες φράσεις, δημιουργεί νέους τρόπους να λέγονται τα πράγματα. Ξεφεύγει από τον επίπεδο ρεαλισμό της καθημερινής γλώσσας, αξιοποιεί μεταφορές, υπαινιγμούς και ασάφειες. Μπορεί να μας μεταφέρει σε άλλους κόσμους, πολιτισμούς και εποχές.

Και τι σημαίνουν όλα αυτά για τα παιδιά;

Ένα καλό βιβλίο προσφέρει στα παιδιά πλούσιο λεξιλόγιο για να περιγράψουν σκέψεις και συναισθήματα. Εισάγει σύνθετες λέξεις και γλωσσικές δομές, δίνοντας μορφή στις εσωτερικές τους εμπειρίες. Η γλώσσα επηρεάζει άμεσα τη σκέψη: όσο πιο πλούσια είναι η γλώσσα, τόσο πιο σύνθετη γίνεται και η σκέψη. Η ανάπτυξη της γλωσσικής ικανότητας συμβάλλει στη γνωστική ωρίμανση.

Γι’ αυτό τα παιδιά χρειάζεται να έρχονται σε επαφή με βιβλία και ιστορίες από πολύ μικρή ηλικία. Οι μύθοι του Αισώπου αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα της αναπτυξιακής μετάβασης από το κυριολεκτικό στο συμβολικό: τα ζώα αντιπροσωπεύουν ανθρώπινες στάσεις και συμπεριφορές. Το δίδαγμα δεν δίνεται έτοιμο, αλλά καλεί το παιδί να σκεφτεί. Ο μύθος του τζίτζικα και του μέρμηγκα, για παράδειγμα, εισάγει έννοιες όπως η εργατικότητα και η προνοητικότητα, χωρίς διδακτισμό.

Υπάρχει, όμως, χαμηλής ποιότητας παιδική λογοτεχνία;

Βεβαίως. Δεν είναι όλα τα βιβλία καλά. Υπάρχουν παιδικά βιβλία που στοχεύουν αποκλειστικά στη διέγερση μέσω γρήγορης δράσης και πολλών ερεθισμάτων, βιβλία με απλοϊκά, διδακτικά μηνύματα («πρέπει να…», «το σωστό είναι…»), στερεοτυπικούς χαρακτήρες και προβλέψιμη εξέλιξη. Τέτοια βιβλία δεν βοηθούν το παιδί να αναπτύξει τη σκέψη του, να αναγνωρίσει πολύπλοκα συναισθήματα ή να εξελιχθεί ψυχοσυναισθηματικά.

Η επιλογή του βιβλίου από τους γονείς χρειάζεται προσοχή, όχι επειδή ένα χαμηλής ποιότητας βιβλίο θα «βλάψει» το παιδί, αλλά επειδή ένα καλό βιβλίο μπορεί να το βοηθήσει να χτίσει έναν πιο πλούσιο εσωτερικό κόσμο.

Σε έναν κόσμο ταχύτητας και διαρκούς διέγερσης, το καλό παιδικό βιβλίο δεν είναι πολυτέλεια αλλά ανάγκη. Δεν ανταγωνίζεται την τεχνολογία· προσφέρει βάθος, χρόνο και χώρο για σκέψη. Η επιλογή ενός καλού βιβλίου για ένα παιδί είναι επένδυση στη γλώσσα, στη σκέψη και στον εσωτερικό του κόσμο, μια επένδυση που το συνοδεύει σε όλη του τη ζωή.